مقدمه
ضایعات مس (قراضه مس) نقش مهمی در زنجیره تأمین صنعت مس ایفا میکند و سهم قابل توجهی از تولید مس تصفیهشده در جهان را به خود اختصاص داده است. طبق گزارشهای گروه بینالمللی مطالعه مس (ICSG) طی سالهای اخیر حدود ۲۵٪ تا ۳۰٪ تولید مس تصفیهشده دنیا از طریق بازیافت ضایعات تأمین شده است. با رشد تقاضای جهانی مس بهویژه در صنایع مرتبط با انرژی پاک و خودروهای برقی، اهمیت بازیافت و بازار ضایعات مس بیش از پیش افزایش یافته است. در این گزارش به بررسی تولیدکنندگان و مصرفکنندگان اصلی ضایعات مس در جهان، کشورهای عمده صادرکننده و واردکننده، شرکتهای مطرح ریفاینری فعال در بازیافت مس، روندهای تجاری و قیمتی این بازار در سه سال اخیر (2022–2025) و نیز جایگاه ایران و پتانسیلهای توسعه صنعت بازیافت مس در کشور پرداخته میشود.
تولیدکنندگان و مصرفکنندگان اصلی ضایعات مس در جهان
منظور از تولیدکنندگان ضایعات مس کشورها یا صنایعی هستند که بیشترین ضایعات مس را تولید (یا جمعآوری) میکنند، و مصرفکنندگان ضایعات مس آنهایی هستند که این ضایعات را بهعنوان ماده اولیه در تولید مس تصفیهشده یا محصولات مسی بهکار میبرند. کشورهای صنعتی توسعهیافته بهطور سنتی بزرگترین تولیدکنندگان ضایعات مس بهشمار میروند؛ زیرا در این کشورها محصولات مسی پس از پایان عمر مفیدشان به وفور بازیافت میشوند. بهعنوان مثال، ایالات متحده آمریکا یکی از بزرگترین تولیدکنندگان و صادرکنندگان ضایعات مس در جهان است و در سال ۲۰۲۲ حدود ۹۳۲ هزار تن ضایعات مس جهت صادرات جمعآوری و عرضه کرد. همچنین کشورهای اروپای غربی مانند آلمان، فرانسه و بریتانیا هر سال صدها هزار تن ضایعات مس تولید میکنند. بخش قابل توجهی از این ضایعات در همان کشورها مصرف میشود یا به کشورهای دیگر صادر میگردد.
از سوی دیگر، بزرگترین مصرفکنندگان ضایعات مس کشورهایی هستند که صنایع ذوب و تصفیه مس یا تولید محصولات نیمهساخته مسی در آنها فعال است و برای تأمین خوراک خود به ضایعات متکیاند. در صدر این کشورها «چین» قرار دارد که بزرگترین واردکننده ضایعات مس در جهان است. صنایع عظیم ذوب مس در چین (و همچنین کارگاههای تولید آلیاژهایی مثل برنج) حجم بالایی از ضایعات را جذب میکنند. علاوه بر چین، کشورهای دیگری نظیر آلمان، کرهجنوبی، بلژیک، هند و ژاپن از مصرفکنندگان عمده ضایعات مس هستند که یا دارای کارخانههای بزرگ تصفیه مس ثانویه اند یا در تولید محصولات مسی از ضایعات بهره میگیرند. برای مثال، آلمان هم در زمره بزرگترین تولیدکنندگان و هم مصرفکنندگان ضایعات مس است؛ آلمان در سال ۲۰۲۲ بیش از ۳۸۶ هزار تن ضایعات مس صادر کرد و در عین حال نزدیک به ۵۶۳ هزار تن ضایعات وارد نمود که بیانگر نیاز صنایع آلمان به این مواد اولیه ثانویه است.
جدول زیر پنج کشور برتر صادرکننده و واردکننده ضایعات مس در سال ۲۰۲۲ را بر اساس حجم وزنی نشان میدهد:
| رتبه | کشور صادرکننده | حجم صادرات ضایعات (تن) | کشور واردکننده | حجم واردات ضایعات (تن) |
| ۱ | ایالات متحده آمریکا | 931,700 | چین | 1,771,000 |
| ۲ | آلمان | 386,700 | آلمان | 562,900 |
| ۳ | ژاپن | 313,967 | کرهجنوبی | 342,000 |
| ۴ | عربستان سعودی | 302,891 | بلژیک | 311,460 |
| ۵ | فرانسه | 296,596 | هند | 274,883 |
همانطور که مشاهده میشود، ایالات متحده بزرگترین عرضهکننده ضایعات مس به بازار جهانی است و پس از آن کشورهای اروپایی و ژاپن قرار دارند. در مقابل، چین به تنهایی نزدیک به یکسوم کل واردات ضایعات مس جهان را به خود اختصاص داده است و سایر واردکنندگان بزرگ شامل کشورهای صنعتی آسیایی و اروپایی هستند. این الگوی تجاری نشان میدهد که ضایعات مس عمدتاً از اقتصادهای دارای مازاد ضایعات (مانند آمریکا و اروپا) به سمت اقتصادهای دارای ظرفیت بالای تولید و نیاز به مواد اولیه (مانند چین و کرهجنوبی) جریان مییابد. لازم به ذکر است برخی کشورها نظیر آلمان و ژاپن در هر دو فهرست صادرکنندگان و واردکنندگان حضور دارند که بیانگر تبادل دوطرفه ضایعات برای بهینهسازی ترکیب خوراک کارخانجات است.
کشورهای اصلی صادرکننده و واردکننده ضایعات مس
همانگونه که اشاره شد، توزیع جغرافیایی صادرات و واردات ضایعات مس در جهان نامتقارن است. بر اساس آمار سازمان تجارت جهانی در سالهای اخیر، بزرگترین صادرکنندگان ضایعات مس به ترتیب شامل آمریکا، آلمان، ژاپن، عربستان سعودی، فرانسه، بریتانیا و هلند بودهاند. آمریکا با اختلاف قابل توجهی رتبه نخست را دارد؛ در سال ۲۰۲۲ آمریکا حدود ۰٫۹۳ میلیون تن ضایعات مس صادر کرده که ارزشی نزدیک به ۴٫۹ میلیارد دلار داشته است. پس از آن آلمان (۳۸۶ هزار تن)، ژاپن (۳۱۴ هزار تن) و عربستان سعودی (۳۰۳ هزار تن) در رتبههای بعدی از نظر حجم صادرات قرار گرفتهاند. کشورهای اروپایی مانند بریتانیا و فرانسه نیز هر یک سالانه بین ۲۵۰ تا ۳۰۰ هزار تن ضایعات مس به بازار جهانی عرضه میکنند. نکته قابل توجه حضور عربستان سعودی در میان صادرکنندگان برتر است که نشان میدهد حتی برخی کشورهای دارای صنایع نفت و انرژی نیز ضایعات کابلها و تجهیزات مسی قابل توجهی برای صادرات دارند.
در سمت دیگر، بزرگترین واردکنندگان ضایعات مس جهان عمدتاً کشورهای دارای صنایع متالورژی پیشرفته هستند. چین همانطور که گفته شد مهمترین واردکننده است؛ این کشور تنها در سال ۲۰۲۲ حدود ۱٫۷۷ میلیون تن ضایعات مس از جهان وارد کرده که معادل ۱۳٫۷ میلیارد دلار بوده است. پس از چین، آلمان بزرگترین واردکننده است (۵۶۳ هزار تن در ۲۰۲۲) که بیانگر نیاز صنایع آلمان به مکمل کردن خوراک مواد اولیه خود از طریق واردات ضایعات علاوه بر ضایعات داخلی است. کرهجنوبی با ۳۴۲ هزار تن، بلژیک با ۳۱۱ هزار تن و هند با ۲۷۵ هزار تن در رتبههای بعدی واردات ضایعات مس قرار داشتهاند. کشورهای ژاپن، ایتالیا، لهستان و برخی دیگر نیز واردات قابل توجهی دارند ولی بخشی از نیاز خود را از ضایعات داخلی تامین میکنند. برای مثال، ژاپن در کنار واردات، بخش عمدهای از ضایعات مس داخلی را بازیافت کرده و مازاد را صادر مینماید.
یک روند مهم در سالهای اخیر، تغییر جهت جریانهای تجاری ضایعات به دلیل سیاستهای زیستمحیطی بوده است. چین که در اواخر دهه ۲۰۱۰ واردات انواع ضایعات را به علت نگرانیهای زیستمحیطی محدود کرده بود، از سال ۲۰۲۱ با تعریف استانداردهای «ضایعات با کیفیت» مجدداً واردات ضایعات مس با عیار بالا را آزاد کرد. این امر باعث افزایش واردات مستقیم چین شد به طوری که خرید ضایعات مس از آمریکا توسط چین (بدون احتساب هنگکنگ) در سال ۲۰۲۲ نسبت به ۲۰۲۱ حدود ۲۳٪ رشد کرد و به ۲۹۳ هزار تن رسید. همزمان کشورهای جنوب شرق آسیا که در دوران ممنوعیت چین به مسیرهای واسطه صادرات ضایعات تبدیل شده بودند، نقش متفاوتی یافتند. برای مثال، مالزی که در سالهای ۲۰۲۰-۲۰۲۱ مقصد بخش قابل توجهی از ضایعات مس صادراتی آمریکا بود (۱۷۶ هزار تن در ۲۰۲۰)، با سختگیرانهتر کردن مقررات واردات در ۲۰۲۲ واردات خود را شدیداً کاهش داد (تنها ۶۶ هزار تن در ۲۰۲۲). به دنبال آن، بخشی از ضایعات که سابق بر این به مالزی میرفت به تایلند و خود چین هدایت شد. همچنین هند بهعنوان بازیگر جدیدی در بازار پسماندهای فلزی ظهور کرده و واردات ضایعات مس خود را در سالهای اخیر افزایش داده است. این تغییرات نشان میدهد سیاستهای دولتی میتواند به سرعت الگوی تجارت ضایعات را دگرگون کند و صادرکنندگان برای دسترسی به بازار چین یا دیگر بازارهای عمده، ناگزیرند شرایط کیفی و محیطزیستی سختگیرانهتری را رعایت کنند.
شرکتهای مطرح ریفاینری در بازیافت مس جهان
بازیافت ضایعات مس معمولاً در تأسیسات ذوب و پالایش ثانویه انجام میشود که ضایعات را به مس تصفیهشده (کاتد مس با خلوص بالا) تبدیل میکنند. در سطح جهان چند شرکت بزرگ و شناختهشده در زمینه بازیافت مس فعالاند که ظرفیت و تکنولوژی بالایی در فرآوری ضایعات مس دارند:
اوروبیس (Aurubis): بزرگترین تولیدکننده مس اروپا و بزرگترین بازیافتکننده مس در جهان است. اوروبیس دارای مجتمعهای ذوب و پالایش متعدد در آلمان، بلژیک و سایر کشورها است و طیف گستردهای از مواد خام شامل کنسانتره معدنی و ضایعات مس را فرآوری میکند. حدود ۴۵٪ تولید مس اوروبیس از خوراک ضایعات تأمین میشود. این شرکت سالانه حدود ۱ میلیون تن کاتد مس تولید میکند، بنابراین سهم ضایعات در این تولید حدود ۴۵۰ هزار تن در سال است. اوروبیس اخیراً در حال گسترش ظرفیتهای بازیافت خود در سطح جهان است و یک ریفاینری جدید در ایالت جورجیا آمریکا احداث کرده که فاز نخست آن ظرفیت ۹۰ هزار تن در سال داشته و در فاز دوم به ۱۸۰ هزار تن خواهد رسید.
بولیدن (Boliden): یک تولیدکننده برجسته مس، روی و سایر فلزات در شمال اروپاست که در بازیافت ضایعات الکترونیکی و ضایعات مس پیشرو است. مجتمع ذوب رونسشور بولیدن یکی از بزرگترین ریفاینریهای الکترونیکسكرپ دنیاست و سالانه تا ۱۲۰ هزار تن ضایعات الکترونیکی را بازیافت میکند. بولیدن در سال ۲۰۲۳ مجموعاً ۳۳۰ هزار تن مواد بازیافتی را بهعنوان خوراک در کلیه واحدهای خود مصرف کرده که حدود ۱۲٪ از کل خوراک فرآوریشدهاش بوده است.
مونتانورکه بریگزگ (Montanwerke Brixlegg): این شرکت اتریشی یک تصفیهخانه کاملاً ثانویه مس است که ۱۰۰٪ خوراک خود را از ضایعات و مواد بازیافتی تأمین میکند. مونتانورکه سالانه حدود ۱۲۰ هزار تن کاتد مس با خلوص بالا تولید میکند که همگی از فرآوری حدود ۱۶۰ هزار تن ضایعات مس و مواد حاوی مس به دست میآید.
سایر شرکتها: در چین، شرکت جیانگشی کاپر و تونگلینگ بخشی از خوراک خود را از ضایعات تامین میکنند. در ژاپن، شرکتهای میتسوبیشی مواد و JX Nippon Mining & Metals دارای واحدهای بازیافت ضایعات در مجتمعهای ذوب خود هستند. شرکت اومیکور در بلژیک نیز سالانه حجم قابل توجهی مس بهعنوان محصول جانبی از فرآوری ضایعات الکترونیکی استخراج میکند. در ایالات متحده، شرکتهایی نظیر سیمز متال و SA Recycling در گردآوری و فرآوری اولیه ضایعات نقش کلیدی دارند.
روندهای تجاری و قیمتی ضایعات مس در سه سال اخیر (2022–2025)
بازار جهانی ضایعات مس طی سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ تحولات قابل توجهی را تجربه کرده است. از نظر تجاری، مجموع حجم تجارت جهانی ضایعات مس رشد ملایمی داشته و تغییرات آن بیشتر ناشی از سیاستهای وارداتی کشورها و شرایط اقتصادی بوده است تا کمیت در دسترس بودن ضایعات. در سال ۲۰۲۲، رفع محدودیتهای چین باعث افزایش تقاضای مستقیم آن کشور و تغییر مسیر صادرات از کشورهای آسیای جنوبشرقی شد. همچنین بحرانهای زنجیره تأمین ناشی از همهگیری کرونا که در سال ۲۰۲۰ آغاز شده بود تا حدودی در سالهای بعد فروکش کرد و جریان ضایعات تثبیت شد. آمریکا بهعنوان بزرگترین صادرکننده، در سال ۲۰۲۲ حدود ۵۸۶ هزار تن ضایعات مس در ۸ ماه نخست صادر کرد که اندکی بیش از مدت مشابه ۲۰۲۱ بود، اما در ۸ ماه نخست ۲۰۲۳ این رقم با کاهش جزئی به ۵۷۰ هزار تن رسید. این کاهش جزئی نشان میدهد عرضه ضایعات آمریکا به بازار جهانی نسبتاً پایدار مانده است. در اروپا نیز با وجود افت تقاضای داخلی در ۲۰۲۳ (به دلیل رکود صنایع در اتحادیه اروپا و کاهش مصرف مس در آمریکا و ژاپن)، صادرات ضایعات تا حدودی روند افزایشی داشت زیرا مازاد ضایعات به آسیا ارسال شد.
از نظر قیمتی، قیمت ضایعات مس تابعی از قیمت مس در بورسهای جهانی (مانند LME) و میزان عرضه و تقاضای ضایعات است. در ابتدای این دوره، قیمت جهانی مس به اوج تاریخی خود رسید؛ در نیمه نخست سال ۲۰۲۲ قیمت مس در LME برای مدتی بالاتر از ۱۰ هزار دلار بر تن معامله شد که رکوردی تاریخی بود. این امر ناشی از بهبود سریع تقاضا پس از دوران کرونا و نیز تنشهای ژئوپولیتیک (جنگ اوکراین) بود که قیمت فلزات را بالا برد. اما در ادامه با تشدید نگرانیهای اقتصادی و افزایش نرخ بهره توسط بانکهای مرکزی، قیمت مس افت کرد. تا اواخر ژوئن ۲۰۲۲ قیمت مس به حدود ۸۳۶۶ دلار در هر تن کاهش یافت که نسبت به اوج همان ماه حدود ۷٪ افت نشان میداد. سقوط قیمت مس در نیمه دوم ۲۰۲۲ باعث شد قیمت ضایعات مس نیز کاهش یابد، زیرا تقاضای خریداران کمی عقبنشینی کرد.
با این حال، در اوایل ۲۰۲۳ با امید به بازگشایی اقتصاد چین پس از کرونا و محدودیتهای عرضه اولیه، قیمت مس مجدداً افزایشی شد و مدتی در بازه ۹۰۰۰ دلار قرار گرفت. هرچند در میانه ۲۰۲۳ نگرانی از رکود جهانی موجب نوساناتی شد، در مجموع قیمت مس تصفیهشده در سال ۲۰۲۳ نسبت به ابتدای سال رشد داشت و این رشد در ربع آخر ۲۰۲۳ مشهودتر بود. افزایش قیمت مس تصفیهشده معمولاً باعث افزایش قیمت ضایعات نیز میشود، زیرا رقابت برای دستیابی به ضایعات بهعنوان جایگزین ماده معدنی شدت میگیرد. در اواخر ۲۰۲۳ و اوایل ۲۰۲۴ با کمبود عرضه کنسانتره معدنی در بازار، ضایعات مس با استقبال بیشتری مواجه شد و حتی تولید مس ثانویه جهان در ۹ ماهه ۲۰۲۳ رشدی ۷٫۵٪ داشته که از رشد تولید اولیه پیشی گرفته است. این رشد عمدتاً مرهون چین بوده که در ۲۰۲۳ به دلیل مشکلات تولید اولیه، سهم ضایعات را در خوراک خود بالا برد. طبق اعلام ICSG تولید مس تصفیهشده ثانویه (از ضایعات) در سال ۲۰۲۳ به ۴٫۵۵ میلیون تن رسید که حدود ۱۶٫۹٪ کل تولید مس جهان را شامل میشود. این سهم در ۲۰۲۲ حدود ۱۶٫۳۵٪ بود.
از منظر منطقهای، بازار ضایعات مس در این دوره شاهد تداوم تقاضای قوی آسیا بوده است. چین علیرغم چالشهای اقتصادی در بخش املاک، همچنان حجم بالایی ضایعات جذب کرده و حتی در سالهایی که واردات رسمیاش کاهش یافته، از طریق واسطهگری سایر کشورها نیاز خود را برطرف کرده است. همچنین کشورهایی چون هند و ویتنام رفتهرفته به مصرفکنندگان بزرگتری تبدیل میشوند. در مقابل، در آمریکا با احداث واحدهای جدید بازیافت، انتظار میرود در آیندهی نزدیک بخشی از ضایعات که قبلاً صادر میشد در داخل کشور مصرف گردد. این میتواند در سالهای پیشرو بر الگوی تجارت جهانی اثر بگذارد و احتمالاً رقابت برای جذب ضایعات صادراتی را میان خریداران آسیایی تشدید کند.
جایگاه ایران در بازار ضایعات مس و پتانسیلها
ایران بهعنوان یکی از تولیدکنندگان بزرگ مس اولیه (معدنی) در خاورمیانه، در حوزه ضایعات مس نیز دارای پتانسیل قابل توجهی است. حجم مصرف داخلی مس در ایران (در صنایعی نظیر سیم و کابل، لوازم برقی، خودرو و ساختمان) نسبتاً بالا است و این به معنی تولید ضایعات مسی قابل ملاحظه در کشور است. اگرچه ایران در مقیاس جهانی جزو بازیگران عمده بازار ضایعات مس محسوب نمیشود، اما در منطقه خاورمیانه یکی از بازیافتکنندگان و مصرفکنندگان اصلی مس به شمار میرود.
حجم ضایعات مس در ایران بسیار زیاد است و در صورت توسعه زیرساختهای بازیافت، حتی میتوان مازاد محصولات بازیافتی را صادر کرد که به رونق اقتصادی و ارزآوری کمک کند. در حال حاضر بخش عمده ضایعات مس کشور توسط صنایع داخلی جذب میشود؛ کارخانجات ذوب و نیز واحدهای ریختهگری و تولید آلیاژ از مصرفکنندگان ضایعات مس داخلی هستند. صادرات ضایعات مس از ایران در سالهای اخیر نسبتاً محدود بوده و اغلب زمانی صورت میگیرد که مازاد بر نیاز داخل وجود داشته یا قیمت خارجی بسیار جذاب باشد. مقاصد صادراتی ضایعات مس ایران عمدتاً کشورهای همسایه خصوصاً ترکیه و امارات متحده عربی و برخی کشورهای حاشیه خلیج فارس بودهاند.
از سوی دیگر، واردات ضایعات مس به ایران نیز در مواقعی انجام میشود. هر زمان که نیاز کارخانهها و کارگاههای داخل کشور به ضایعات بیش از تولید داخل باشد، فعالان تجاری برای جبران کمبود، اقدام به واردات ضایعات مس میکنند. کشورهای عراق، ارمنستان، روسیه، قزاقستان و گرجستان از جمله مبادی اصلی صادرات ضایعات مس به ایران بودهاند. نزدیکی جغرافیایی و روابط تجاری باعث شده که ضایعات کابلها، ترانسفورماتورها و سایر تجهیزات مسی از این کشورها به ایران ارسال و در کارخانهها ذوب گردد.
پتانسیل توسعه صنعت بازیافت مس در ایران بسیار قابل توجه است. ایران دارای معادن مس غنی است، اما توسعه بازیافت میتواند وابستگی به استخراج معدن را کاهش داده و جنبههای زیستمحیطی و اقتصادی مطلوبی به همراه داشته باشد. بازیافت مس تا ۸۵٪ صرفهجویی انرژی نسبت به تولید اولیه از سنگ معدن دارد و انتشار گازهای گلخانهای را به شدت کاهش میدهد. از این رو، سرمایهگذاری در این بخش همسو با اهداف توسعه پایدار است.
با فراهم کردن فناوریهای مناسب و ایجاد شبکه جمعآوری و تفکیک ضایعات، ایران میتواند خوراک پایداری برای واحدهای بازیافت فراهم آورد. همچنین با توجه به موقعیت جغرافیایی، این امکان وجود دارد که ایران به هاب بازیافت مس در خاورمیانه تبدیل شود. بسیاری از کشورهای همسایه تولیدکننده مس نیستند اما ضایعاتی تولید میکنند که توان بازیافت آن را ندارند. ایران میتواند با جذب و فرآوری این ضایعات، به صادرکننده شمش مس بازیافتی تبدیل شود.
نتیجهگیری
طی سالهای ۲۰۲۲ تا ۲۰۲۵ بازار ضایعات مس چه در بعد جهانی و چه در ایران اهمیت فزایندهای یافته است. در جهان، ضایعات مس اکنون حدود یکششم تا یکچهارم تولید مس تصفیهشده را تأمین میکند و روندها نشان میدهد این سهم در حال افزایش است. غولهای صنعت مس نظیر اوروبیس، با اتکا بر فناوریهای نو، نقش پررنگی در بازیافت ایفا میکنند و ظرفیتهای جدیدی نیز در نقاط مختلف جهان در حال ظهور است. از منظر تجاری، چین بهعنوان بزرگترین مصرفکننده مس دنیا، موتور محرک تقاضای ضایعات باقی خواهدماند و کشورهای دارای مازاد ضایعات (آمریکا، اروپا، ژاپن) تأمینکنندگان اصلی خواهند بود.
در ایران نیز اگرچه هنوز صنعت بازیافت مس در ابتدای راه خود نسبت به بزرگان جهانی است، اما با برنامهریزی درست میتوان از منابع غنی ضایعات بهره بیشتری گرفت و حتی در بازار منطقهای نقش مهمتری ایفا کرد. به طور خلاصه، بازیافت مس یک الزام راهبردی برای آینده صنعت مس تلقی میشود؛ چرا که هم از منظر تأمین پایدار مواد اولیه و هم از دیدگاه حفظ محیطزیست و کاهش انرژی مصرفی، مزایای غیرقابل انکاری دارد. بازار ضایعات مس در سالهای پیش رو بازاری پویا و رو به رشد پیشبینی میشود که در آن همگرایی منافع اقتصادی و محیطزیستی، کشورهای بیشتری را به توسعه ظرفیتهای بازیافت ترغیب خواهد کرد.
دیدگاه های نوشته